Moderne architectuur is overal om ons heen, maar lang niet iedereen weet waar het vandaan komt of wat het precies inhoudt. Het begon in de eerste helft van de twintigste eeuw als een reactie op de traditionele bouwstijlen die daarvoor domineerden. Architecten wilden af van de overdadige versieringen en ingewikkelde vormen van vroeger. Ze kozen voor eerlijkheid in materiaal en functie. Wat je ziet, is wat het is. Dat idee klinkt simpel, maar het veranderde de manier van bouwen voor altijd.
De oorsprong van het modernisme in de bouw
Rond 1900 begon een nieuwe generatie architecten anders na te denken over gebouwen. Namen als Walter Gropius, Le Corbusier en Ludwig Mies van der Rohe zijn onlosmakelijk verbonden met deze periode. Zij waren overtuigd dat architectuur mee moest bewegen met de industrie en de technologie van hun tijd. Beton, staal en glas werden de favoriete materialen. Het Bauhaus, de beroemde Duitse ontwerp en bouwschool opgericht door Gropius in 1919, speelde een grote rol in het verspreiden van deze ideeën. De school combineerde kunst, ambacht en techniek en leverde een generatie ontwerpers op die de wereld letterlijk opnieuw inrichtten. De Fagus fabriek in Duitsland, ontworpen door Gropius in 1911, geldt als een vroeg en bekend voorbeeld van dit nieuwe denken met zijn glazen hoeken en strakke lijnen.
Kenmerken van hedendaagse bouwstijlen
Wat maakt een gebouw nu eigenlijk modern? Er zijn een aantal terugkerende eigenschappen die je in veel van deze gebouwen terugziet. Strakke, geometrische vormen staan centraal. Er is weinig overbodige versiering. Grote raampartijen zorgen voor veel licht en een verbinding met de buitenwereld. Platte daken komen veel voor, net als open plattegronden waarbij muren niet noodzakelijkerwijs dragende functies hebben. Materialen als onbewerkt beton, glas en staal worden zichtbaar gelaten in plaats van weggewerkt achter pleisterwerk of hout. Dit principe heet eerlijkheid van materiaal. Denk aan gebouwen als het Centre Pompidou in Parijs, waar alle buizen en constructies bewust aan de buitenkant zijn geplaatst. Dat gebouw verbaasde de wereld toen het in 1977 opende en doet dat nog steeds.
Moderne bouw in stedelijke omgevingen
Steden als Kopenhagen en Malmö worden vaak genoemd als voorbeelden van plaatsen waar hedendaagse stedenbouw en architectuur samenkomen. In Kopenhagen staan gebouwen als de Opera en het DR Concert gebouw, beide ontworpen door de Deense architect Henning Larsen. Ze vallen op door hun heldere lijnen en slimme gebruik van licht. Malmö is bekend om de Turning Torso, een kantoor en woontoren van de Spaanse architect Santiago Calatrava, voltooid in 2005. De toren draait om zijn as en toont hoe ver architecten kunnen gaan in het spelen met vorm en structuur. In zulke steden zie je hoe gebouwen niet op zichzelf staan, maar deel uitmaken van een groter stedelijk plan waarbij openbare ruimte, duurzaamheid en esthetiek samenkomen.
Duurzaamheid en de toekomst van het bouwen
De nieuwste generatie architecten denkt niet alleen na over hoe een gebouw eruitziet, maar ook over de impact op de omgeving. Duurzaam bouwen is inmiddels een vast onderdeel van het vakgebied geworden. Gebouwen worden ontworpen om zo min mogelijk energie te gebruiken, met zonnepanelen op het dak, groene gevels en slimme isolatie. In Nederland zijn voorbeelden te vinden in steden als Amsterdam en Rotterdam, waar kantoor en wooncomplexen zijn gebouwd die bijna geen energie van buiten nodig hebben. Het gebruik van hout als draagconstructie neemt ook toe, zoals in de Cross Laminated Timber methode waarbij lagen hout worden samengeperst tot een sterk bouwmateriaal. Dit laat zien dat architectuur nooit stilstaat. Het past zich aan aan de vragen van de tijd, of dat nu gaat om schoonheid, functie of verantwoordelijkheid voor de planeet.
Veelgestelde vragen
Wat onderscheidt modernistische architectuur van klassieke bouwstijlen?
Modernistische architectuur onderscheidt zich van klassieke stijlen door het weglaten van versieringen en het centraal stellen van functie. Klassieke gebouwen hebben vaak pilaren, boogvormen en rijke details. Bij modernistische gebouwen gaat het om eerlijkheid van materiaal, strakke vormen en een directe relatie tussen hoe een gebouw eruitziet en wat het doet.
Welke architecten hebben de twintigste eeuwse bouwkunde het meest beïnvloed?
Enkele architecten die de twintigste eeuwse bouwkunde sterk hebben beïnvloed zijn Walter Gropius, Le Corbusier, Ludwig Mies van der Rohe en Frank Lloyd Wright. Zij legden de basis voor veel van de principes die tot op vandaag worden toegepast, zoals de open plattegrond, het gebruik van beton en glas, en de aandacht voor licht in een gebouw.
Zijn duurzame gebouwen ook altijd modern van stijl?
Duurzame gebouwen zijn niet automatisch modern van stijl. Duurzaamheid gaat over de manier van bouwen en de energie die een gebouw verbruikt. Een duurzaam gebouw kan ook een traditioneel uiterlijk hebben. Toch worden duurzame technieken zoals groene gevels, zonnepanelen en houtconstructies vaker gecombineerd met hedendaagse architectuurstijlen.
Waarom heeft Rotterdam zo veel opvallende gebouwen?
Rotterdam heeft zo veel opvallende gebouwen omdat de binnenstad tijdens de Tweede Wereldoorlog grotendeels werd verwoest. Na de oorlog moest de stad opnieuw worden opgebouwd, en dat gaf architecten de ruimte om te experimenteren. Die open houding is gebleven. Rotterdam staat nu bekend als een van de meest toonaangevende steden in Europa op het gebied van hedendaagse stedenbouw.